دكتر مهشيد چايچي
آي.وي.اف چيست؟
امروزه روش‌هاي كمك باروري در درمان نازايي تحولي ايجاد كرده است. هر ساله هزاران كودك در نتيجه روش‌هاي كمك باروري به‌دنيا مي‌آيند. پيشرفت علم پزشكي و تكنولوژي آن زوج‌هاي زيادي را قادر ساخته‌اند كه كودك خود را به‌دنيا بياورند. به‌طور متوسط از هر 5 زوجي كه از روش‌هاي كمك باروري استفاده مي‌كنند، يك زوج بچه‌دار مي‌شود.
)1 شايع‌ترين روش كمك باروري IVF يا <تلقيح آزمايشگاهي> است. اين روش قديمي‌ترين و موثرترين روش از ميان روش‌هاي كمك باروري است. >IVF< مخفف >In Vitro Fertilization< بوده و اصطلاح لاتين >In vitro< به معني <داخل شيشه> است. چرا كه پيش از اين در ظرف‌هاي شيشه‌اي در آزمايشگاه باروري انجام مي‌گرفت. امروزه در لوله‌هاي پلاستيكي نيز اين كار انجام مي‌گيرد. از آنجا كه احتمال به هم رسيدن و تركيب سلول جنسي نر (اسپرم) و سلول جنسي ماده (تخمك) در داخل لوله آزمايش بيشتر از محيط شانسي محفظه شكم است، از اين ايده براي باروري استفاده مي‌شود. بدين صورت كه تخمك‌هاي رسيده از زن گرفته شده و در ظرفي داخل آزمايشگاه با اسپرم تركيب مي‌شود. تخم حاصل پس از گذشت 3 تا 5 روز از لقاح (امبريو) در داخل رحم قرار داده مي‌شود.
روش‌هاي ديگر كمك باروري عبارتند از ICSI،GIFT،ZIFT و اهداء تخمك يا جنين كه به‌طور مختصر آنها را بررسي مي‌كنيم:
)2ICSI
)Intra cytoplasmic sperm Injection(
تزريق اسپرم به داخل سيتوپلاسم تخمك: در اين روش تخمك تنها با يك اسپرم مرد در ظرفي در آزمايشگاه تركيب مي‌شود. بعد از باروري، جنين حاصل در رحم زن قرار داده مي‌شود.
)3GIFT
()Gamete Intrafallopian Transfer
تخمك و اسپرم در آزمايشگاه تركيب شده و سپس از طريق جراحي به وسيله لاپاروسكوپ به داخل لوله رحمي تزريق مي‌گردد. ‌باروري در داخل بدن رخ مي‌دهد و جنين به‌طور طبيعي در رحم لانه‌گزيني مي‌كند.
)4ZIFT
(Zygote Intra fallopian Transfer)
در اين روش مانند GIFT تخمك زن و اسپرم مرد در آزمايشگاه تركيب شده و به روش جراحي در لوله رحمي قرار داده مي‌شود اما مانند IVF پزشك بعد از باروري آزمايشگاهي جنين را در داخل شكم قرار مي‌دهد.
)5 اهداء تخمك يا جنين: اگر خانمي قادر به استفاده از تخمك‌هاي خود براي بارداري نباشد، تخمك اهداء شده توسط زني ديگر با اسپرم شوهر او تركيب شده (در كشور اسلامي ما براي شرعي بودن اين عمل صيغه بين زن اهداء كننده تخمك و مرد جاري مي‌گردد) و جنين حاصل در رحم زن اول قرار داده مي‌شود.


▲روند درمان در ‌آي.وي.اف




نزديك به شروع دوره ماهانه مادر، داروهاي باروري براي او تجويز مي‌شود تا تخمدان جهت آزاد كردن چندين تخمك رسيده، تحريك شود (به‌طور معمول يك تخمك در هر ماه آزاد مي‌شود) گاهي ممكن است براي جلوگيري از آزاد شدن زودرس تخمك‌ها، مجبور به استفاده از هورمون‌هاي مصنوعي شوند. مادر بايد براي اندازه‌گيري سطح خوني هورمون‌ها به‌طور مرتب به پزشك خود مراجعه كند تا بررسي شود كه چه زماني تخمك‌هايش رسيده شده‌اند. به محض رسيده و كامل شدن تخمك‌ها، پزشك به‌وسيله سوزن باريكي كه از ديواره مهبل وارد تخمدان مي‌كند (تحت بيهوشي)؛ تخمك‌ها را خارج مي‌كند. (ممكن است براي مشخص شدن محل تخمك‌ها سونوگرافي انجام شود) سپس پزشك تخمك‌ها را با اسپرم‌هاي همسر درون ظرفي در آزمايشگاه تركيب مي‌كند.
2 تا 5 روز بعد هر كدام از تخم‌هاي بارور شده به شكل توپي از سلول‌ها درمي‌آيند كه <امبريو> يا جنين نام دارد. سپس پزشك 2 الي 4 عدد از اين جنين‌ها را به‌وسيله كاتتر باريكي از طريق گردن رحم به داخل رحم مي‌كند. (اگر جنين‌هاي بيشتري تشكيل شده باشد، فريز مي‌شود تا در صورت عدم موفقيت اين دوره‌آي.وي.اف در دوره‌هاي بعدي به‌كار برده شود.) اگر درمان موفقيت‌آميز باشد، جنين در داخل ديواره رحم لانه‌گزيني مي‌كند و به رشد خود ادامه مي‌دهد تا نوزاد متولد شود.
در 02 تا 04 درصد حاملگي‌هاي ناشي از‌آي.وي.اف بيش از يك جنين لانه‌گزيني كرده و چندقلو زائيده مي‌شوند.
پس از 2 هفته از زمان قرار گرفتن جنين‌ها در رحم، مادر مي‌تواند با انجام تست خون حاملگي از موفقيت لانه‌گزيني اطمينان پيدا كند.


▲چه موقع‌آي.وي.اف انجام مي‌گيرد؟




آي.وي.اف معمولا به‌عنوان اولين خط درمان و بهترين روش درماني در انسداد دوطرفه لوله‌هاي تخمدان به كار مي‌رود. اين روش در شرايط ديگر نيز به‌كار مي‌رود از جمله اندومتريوز، ناباروري به علت مشكلات گردن رحم، نازايي با علت مردانه،‌اختلالات تخمك‌گذاري و ناباروري با علت نامشخص. اگر مشكلات تخمك‌گذاري و يا مسدود بودن لوله‌هاي رحمي وجود دارد، يا اگر شوهر تعداد اسپرم كمي دارد و اگر ساير روش‌هاي درمان نازايي ناموفق بوده است، مي‌توان از‌آي.وي.اف كمك گرفت.


▲چه موقع‌آي.وي.اف انجام مي‌گيرد؟




آي.وي.اف معمولا به‌عنوان اولين خط درمان و بهترين روش درماني در انسداد دوطرفه لوله‌هاي تخمدان به كار مي‌رود. اين روش در شرايط ديگر نيز به‌كار مي‌رود از جمله اندومتريوز، ناباروري به علت مشكلات گردن رحم، نازايي با علت مردانه،‌اختلالات تخمك‌گذاري و ناباروري با علت نامشخص. اگر مشكلات تخمك‌گذاري و يا مسدود بودن لوله‌هاي رحمي وجود دارد، يا اگر شوهر تعداد اسپرم كمي دارد و اگر ساير روش‌هاي درمان نازايي ناموفق بوده است، مي‌توان از‌آي.وي.اف كمك گرفت.

طول درمان درآي.وي.اف
حدود 4 تا 6 هفته طول مي‌كشد تا يك دوره‌آي.وي.اف كامل شود. بايد چند هفته صبر كرد تا تخمك‌ها رسيده شود. حدود نصف روز طول مي‌كشد تا تخمك و اسپرم گرفته و در آزمايشگاه تلقيح شود. 2 تا 5 روز ديگر هم بايد صبر كرد تا جنين را به داخل رحم مادر وارد كنند، البته همان روز مادر مرخص شده و مي‌تواند به منزل برود.

پيامد آي.وي.اف به نوع مشكل نازايي زوج‌ها و سن آنان بستگي دارد. معمولا خانم‌هاي جوان‌تر تخمك‌هاي سالم‌تري دارند و ميزان موفقيت‌آي.وي.اف در آنها بيشتر است. به‌طور متوسط 53 درصد شانس حامله شدن و 92 درصد امكان زايمان سالم در هر دوره از درمان براي آنها وجود دارد. البته در مورد هر بيمار احتمال حاملگي قابل پيش‌بيني نيست چرا كه به عوامل مختلفي چون: سن وسلامت دستگاه‌هاي توليدمثل در دو جنس بستگي دارد.
مزيت‌هايآي.وي.اف
آي.وي.اف قديمي‌ترين روش كمك باروري است و به همين دليل پژوهش‌هاي متعددي براي افزايش سلامت اين روش و كودكان حاصل از آن انجام شده است و تاكنون عارضه‌اي در اثر‌آي.وي.افبدست نيامده است.
علاوه بر اين، پژوهش‌هاي اخير‌8( مطالعه بين سال‌هاي 9891 تا )9991 نشان مي‌دهد كه داروهاي باروري ميزان ابتلا به سرطان تخمدان را (حتي اگر بيش از يك‌سال مصرف شود) افزايش نمي‌دهد. در ضمن پژوهشگران در حال انجام مطالعاتي براي تكامل و بهبود‌آي.وي.اف در آينده هستند.
عوارض و معايبآي.وي.اف
بارور كردن تخمك‌ها در خارج از بدن مادر نياز به كارآزمايشگاهي گران قيمتي دارد.
علاوه بر اين از آنجائي كه معمولا بيش از يك جنين در رحم كاشته مي‌شود، معمولا شانس دو يا چند قلويي 02 تا 04 درصد افزايش مي‌يابد البته پژوهش‌هايي در حال انجام است تا به روشي از چند قلويي در‌آي.وي.اف جلوگيري كنند.
آي.وي.اف مانند بقيه روش‌هاي كمك باروري، احتمال حاملگي خارج رحمي زيادي دارد. اين حالت وقتي رخ مي‌دهد كه جنين به داخل لوله‌هاي رحمي يا محفظه شكم رفته و به جاي رحم در آنجا لانه‌گزيني كند. در اين صورت پزشك شما به‌وسيله دارو يا جراحي جنين را خارج مي‌كند تا در حين رشد جنين آسيبي به بدن شما وارد نكند.
زناني كه داروهاي باروري دريافت مي‌كنند گاهي دچار نشانگان بيش تحريكي تخمدان مي‌شوند. اگر تخمدان خانمي بيش از حد تحريك شود، بزرگ شده و ايجاد ناراحتي مي‌كند. افزايش وزن، احساس شناوري و پرشدن، تنفس كوتاه، سرگيجه، دردلگن، تهوع و استفراغ از علايم اين حالت است
به‌طور معمول اين حالت خودبه‌خود يا با مراقبت‌هاي دقيق پزشك شما برطرف مي‌گردد. اما در موارد نادر ممكن است زندگي را به خطر افكند. عوامل خطرزا در ايجاد اين عارضه عبارتند از: سن‌كم، كاهش توده بدن، سابقه عدم تخمك‌گذاري و حاملگي.
مانند تمام مداخلات تهاجمي خطر خونريزي و عفونت نيز در‌آي.وي.اف وجود دارد.
پژوهش‌هاي جديد نشان مي‌دهد، كودكاني كه به كمك روش‌هاي درماني با تكنولوژي بالا مانند آي.وي.اف به‌دنيا مي‌آيند اغلب وزن تولد كمي دارند. البته بيشترين ميزان كمبود وزن تولد در اثر چند قلويي است.
برخي معتقدند نقص عضو نوزادان حين استفاده از روش‌هاي كمك باروري افزايش مي‌يابد. البته عده‌اي از متخصصان اين عارضه را مربوط به فاكتورهاي ديگر در نازايي مثل سن مي‌دانند. براي اثبات اين يافته‌ها پژوهش‌هاي بيشتري مورد نياز است. اما واضح است كه پيشرفت درمان ناباروري در آينده پزشك را قادر خواهد ساخت تا جنين‌هاي ناسالم را قبل از انتقال به رحم مادر حذف كنند.
در نهايت در كنار اين عوارض، مزيت مهم‌آي.وي.اف را در نظر داشته باشيد كه در درمان نازايي موفق‌ترين نوع آن است كه تا امروز در دسترس بيشتر قرار گرفته است.


▲15 پرسش و پاسخ درباره آی.وی.اف




پرسش و پاسخ درباره آي.وي.اف
آيا‌آي.وي.اف به تخمدان‌ صدمه نخواهد زد؟
شواهدي مبني بر تخريب تخمدان به دنبال لاپاروسكپي يا خارج كردن تخمك از تخمدان همراه با سونوگرافي در دست نيست. در عوض گزارش‌هايي نشان داده است كه به دنبال بيوپسي تخمدان، در زوج‌هايي كه مدت طولاني نازا بوده‌اند، حاملگي رخ داده است.
آيا وجود بافت اسكار اطراف تخمدان‌ها باعث مي‌شود كه نتوان تخمك را از تخمدان خارج كرد؟
نه، به‌طور معمول. اما جراح بايد بتواند براي ورود سوزن در محل مناسب براي خروج تخمك، به‌وسيله سونوگرافي يا روش‌هاي جراحي، فوليكول را ببيند.
اگر قبل از خارج كردن تخمك، تخمك‌گذاري در تخمدان‌ رخ دهد چه مي‌شود؟
در اين صورت امكان خارج كردن تخمك از تخمدان وجود نخواهد داشت و به همين علت است كه در طول دوره ‌آي.وي.اف تيم پزشكي با بررسي سطح خوني هورمون‌ها به طور دقيق از تخمك گذاري زودرس جلوگيري مي‌كنند.
آيا لكه بيني بعد از خارج كردن تخمك از تخمدان طبيعي است؟
بله، معمولا به‌دليل زخمي كه در نتيجه سوراخ كردن ديواره مهبل توسط سوزني كه فوليكول را خارج مي‌كند، ايجاد مي‌شود؛ لكه‌بيني بعد از خروج تخمك رخ مي‌دهد. لكه‌بيني به‌صورت خون روشن از مهبل 42تا 84 ساعت پس از خروج تخمك رخ مي‌دهد. اگر خونريزي به حدي باشد كه بتواند نوار بهداشتي را آغشته به خون كند، بايد فورا به پزشك مراجعه شود.
بعد از انتقال جنين چه مراقبت‌هايي لازم است؟
بهتر است در اين مورد از پزشك سئوال شود اما معمولا مراقبت‌هاي زير توسط اكثر پزشكان توصيه مي‌شود:
الف) پرهيز از مصرف سيگار، قهوه، الكل و داروها.
ب) خودداري از بلند كردن وسايل سنگين.
ج) اجتناب از كار سنگين خانه‌(حتي كار با جاروبرقي) و فعاليت‌هاي شديد.
د) خودداري از فعاليت‌هاي ورزشي چون شنا، اسب‌سواري و ائروبيك.
ه) استفاده نكردن از حمام آفتاب، سوناي گرم، وان آب داغ و جكوزي.
و) خودداري از مقاربت جنسي وارگاسم.
اگر‌آي.وي.اف ناموفق انجام گرفت با چه فاصله زماني براي بار دوم قابل تكرار است؟‌
اين امر به شخص بستگي دارد. اولين دليل براي به تاخير انداختن آن، ارائه فرصتي به بيمار براي بازگشت دوره ماهانه طبيعي است كه حدود 2 تا 3 دوره ماهانه طول مي‌كشد.
تا چندبار امكان تكرار‌آي.وي.اف براي هر زوج وجود دارد؟
تعداد مشخص و محدوديت خاصي وجود ندارد. اين مسئله به تصميم زوج و پزشك آنها بستگي دارد.
آيا در فاصله دو هفته‌اي كه از شروع ‌آي.وي.اف تا خارج كردن تخمك از تخمدان باقي است نزديكي (مقاربت) اشكال دارد؟
پيشنهاد ما اين است كه مرد حداقل 84 ساعت قبل از زمان خارج كردن سلول‌هاي جنسي از انزال خودداري كند (اما نه بيش از 5 تا 6 روز)! اين احتياط سبب مي‌شود كه نمونه مايع مني گرفته شده برايآي.وي.اف، بيشترين تعداد اسپرم سالم و متحرك را داشته باشد.
چه مدت بعد از انجام‌آي.وي.اف مي‌توان مقاربت جنسي داشت؟
با وجود اينكه زمان پرهيز از مقاربت جنسي براي پيشگيري از تخريب سلول جنيني تعيين نشده اغلب پزشكان حداقل 2 تا 3 هفته پرهيز از مقاربت را پيشنهاد مي‌كنند. از نظر تئوريك، انقباضات رحم كه به دنبال اوج لذت جنسي (ارگاسم) رخ مي‌دهد، مي‌تواند براي مراحل اول لانه‌گزيني جنين در رحم مزاحمت ايجاد كند. با اين وجود نزديكي در شب قبل از انتقال جنين توصيه مي‌شود چرا كه بعضي پزشكان معتقدند اين‌كار شانس حاملگي را افزايش مي‌دهد.
چه زماني بعد از انتقال جنين مي‌توان بقيه فعاليت‌هاي روزانه را انجام داد؟‌
تيم ‌آي.وي.اف توصيه مي‌كنند حدود 42 ساعت بعد از انتقال جنين به رحم، زن كاملا بي‌حركت باقي بماند. از ورزش‌هاي شديد مانند دويدن، اسب سواري و شناو ... تا زمان تثبيت حاملگي بايد خودداري كرد. اما انجام ساير فعاليت‌هاي روزانه منعي ندارد.
آيا لكه‌بيني بعد از انتقال جنين و قبل از تست حاملگي طبيعي است؟
در 2 هفته‌اي كه بعد از انتقال جنين، مادر در انتظار رسيدن وقت تثبيت حاملگي است، لكه‌بيني مي‌تواند به چند معني باشد: اول اينكه جنين لانه‌گزيني كرده است. دوم اينكه يكي از جنين‌ها لانه‌گزيني كرده در حالي‌كه ديگري جدا شده است. سوم اينكه زمان خونريزي ماهانه رسيده و مادر حامله نيست.
هميشه و در هر سه حالت در هنگام لكه‌بيني بايد به پزشك اطلاع داد. حتي زماني‌كه لكه‌بيني شديد است، لازم است تست حاملگي انجام شود.
چه زماني فرد متوجه مي شود كه باردار است?
حاملگي با هيچ‌گونه علامت خاصي از جمله تهوع، علايم مشابه عادت ماهانه و... ثابت نمي‌شود. بلكه بايد تست حاملگي انجام گيرد. تست خون حدود 31 روز بعد از آسپيراسيون و انتقال جنين و سونوگرافي 03 تا 04 روز بعد از آسپراسيون، حاملگي را اثبات مي‌كند.
آيا احتمال چند قلويي در‌آي.وي.اف وجود دارد؟
بله، 52 درصد حاملگي‌ها به‌دنبال‌آي.وي.اف دوقلو هستند (به‌طور طبيعي در جامعه اين مقدار يك هشتادم است) در مورد سه‌قلوها احتمال 2تا3درصد است.
چه تعداد جنين به رحم انتقال داده مي‌شود؟
اين سوِال سختي است كه تصميم‌گيري راجع به آن به مسايل زيادي بستگي دارد از جمله: سن، تعداد آي.وي.اف‌هاي انجام شده، درصد چندقلويي در مركز پزشكي مورد نظر، ... و در نهايت احساس فرد راجع به اين تعداد. در بعضي كلينيك‌ها اجازه انتقال بيش از 3 جنين را نمي‌دهند چرا كه در اين صورت عوارض حاملگي زياد و احتمال حاملگي سالم و تولد نوزاد كامل كمتر خواهد شد. ‌اما بعضي‌ها در مورد زنان بالاي 53 سال و آنهايي كه آي.وي.اف‌هاي ناموفق زيادي داشته‌اند؛ انتقال بيش از 3 جنين را توصيه مي‌كنند.
براي جنين‌هاي اضافي چه اتفاقي مي‌افتد؟
جنين‌هاي اضافي در صورت لزوم قابل فريز شدن هستند تا در دوره‌هاي بعدي ‌آي.وي.اف (بعد از‌آي.وي.اف ناموفق) مورد استفاده قرار گيرند. البته سرنوشت بقيه جنين‌هاي اضافي مسايل و مشكلات اخلاقي زيادي را در بين جامعه پزشكي برانگيخته است كه در اين مبحث نمي‌گنجد.

هفته نامه سلامت